Stolpersteine voor Eenrum, Uithuizen en Winsum

NOORD-GRONINGEN - In drie verschillende dorpen in Het Hogeland worden maandag en dinsdag Stolpersteine gelegd. Het gaat om messing gedenksteentjes voor slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Zowel Joodse mensen als niet-Joden. Volgende week krijgen in totaal 27 van deze Stolpersteine een plekje in Eenrum, Uithuizen en Winsum. Dat is te danken aan initiatiefnemers Aad van der Drift (voor Winsum), Anton Mulder (Uithuizen) en Eliza Gussenhoven (Eenrum). 

door Hielko Merkus

Van der Drift, Mulder en Gussenhoven leerden elkaar kennen via de Werkgroep Sprekend Verleden. ,,Vanuit die werkgroep worden sprekende herdenkingen georganiseerd. In en bij huizen waar Joden of verzetslieden woonden of werkten, worden tijdens deze bijeenkomsten hun verhalen verteld”, zegt Anton Mulder. Hij was in zijn woonplaats Uithuizen ondertussen ook al jaren bezig om Stolpersteine te laten plaatsen voor deze slachtoffers van de Nazi-vervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Mede-werkgroepleden Aad van der Drift en Eliza Gussenhoven waren hiermee bezig voor respectievelijk Winsum en Eenrum. 

Eerbied 

Elke messing Stolperstein bevat de naam, geboortedatum, deportatiedatum, plaats van internering en plaats van overlijden van een slachtoffer. De steentjes worden aangebracht in het trottoir. Om die reden worden ze ook wel struikelstenen genoemd. ,,Je struikelt met je hoofd en je hart, is eens heel mooi over de Stolpersteine gezegd”, merkt Gussenhoven op. ,,Wat ook mooi is: je moet buigen om de tekst te kunnen lezen. En dat buigen is meteen ook een teken van eerbied”, vult Van der Drift aan. 

 In totaal willen de drie rond de 40 Stolpersteine in Uithuizen leggen, 26 in Winsum en 8 in Eenrum. ,,Het plan was om er jaarlijks drie per dorp te leggen”, zegt Van der Drift. Dankzij een connectie bij het adres in Amsterdam waar de Stolpersteine gegraveerd worden, kon dat tempo aanzienlijk worden opgeschroefd. ,,Ik vroeg of ik voor Winsum tien Stolpersteine kon krijgen. Dat was geen probleem”, lacht Van der Drift. Negen van deze stenen worden volgende week gelegd. ,,De tiende wordt, in bijzijn van nabestaanden, op 4 mei aangebracht.” Ook in Uithuizen worden in totaal tien stenen gelegd.  

Benninga’s

In Eenrum worden alle acht stenen nu gelegd. Dat zijn er wel veel meer dan Gussenhoven aanvankelijk van plan was. ,,Wij wonen in een huis waar eens een van de gezinnen van de familie Benninga woonde, waaronder de zussen Hendriejette en Frouwktje. Voor hen wilden we graag Stolpersteine leggen.” De Joodse familie Benninga werd nóg zwaarder getroffen. In totaal worden er volgende week voor acht Benninga’s stenen gelegd. Die komen te liggen voor woningen aan de Molenstraat 8 (2 stenen), Molenstraat 25/27 (4 stenen) en de Jodengang 2 en 16.  ,,Wat ik ook wel een bijzonder verhaal vind, is dat een neefje van die twee zussen samen met zijn vrouw en dochtertje via Londen naar Indonesië zijn gevlucht. daar zijn ze in een Jappenkamp terechtgekomen. Uiteindelijk hebben ze de oorlog wel overleefd.”  

De meeste Stolpersteine in den lande zijn geplaatst voor Joodse slachtoffers. ,,Maar de Stolpersteine zijn bedoeld voor alle slachtoffers van het nationaalsocialisme”, benadrukt Mulder. In zijn woonplaats is garagehouder Hero Emko Dinkla daar een voorbeeld van. ,,Vorig jaar heb ik op 4 mei als onderdeel van de sprekende herdenkingen zijn verhaal mogen vertellen.” In het kort komt het er op neer dat Dinkla de Jood Julius Cohen als onderduiker in huis nam en bij een huiszoeking tegen de lamp liep. Dinkla werd opgepakt, afgevoerd en belandde in een strafkamp in Duitsland. Hij kwam ernstig ziek en verzwakt terug en overleed eind mei 1945 in een ziekenhuis in Groningen. ,,Na de oorlog dus, maar duidelijk een oorlogsslachtoffer”, benadrukt Mulder. De steen voor Dinkla wordt gelegd aan de Kaakstraat 12, die van Cohen aan de Oosterstationsstraat 9. Aan de Schoolstraat 32 worden vier stenen geplaatst voor de familie Knorringa en aan de Havenweg 29 vier ter herinnering aan de familie Bamberg.  

Waar gelegd?

Waar wordt bepaald waar de Stolpersteine precies komen te liggen? Van der Drift geeft tekst en uitleg: ,,De gedenkstenen komen te liggen op de locatie waar de betrokken persoon voor het laatst vrijwillig heeft gewoond. Dat woordje vrijwillig is belangrijk, maar dan nog is het niet altijd helemaal duidelijk waar de steen gelegd moet worden.” In Winsum is Izack Jonathan van Berg daar een voorbeeld van. Hij woonde tot zijn scheiding aan de Havenstraat 18. ,,Daarna nam hij zijn intrek in een pension elders aan de Havenstraat, nota bene van een NSB-er. Op een gegeven moment mochten Joden niet meer in een pension verblijven en trok Van Berg vrijwillig in bij Joseph Garson aan de Nieuwstraat. Van Izack zijn dus drie adressen bekend waar hij vrijwillig heeft gewoond.” De steen komt aan de Havenstraat 18. ,,En nummer 20, waar de NSB-er woonde, vonden we toch wel een heel gekke plek.” Ook voor de genoemde Garson wordt in Winsum een steen gelegd en wel aan de Nieuwstraat 42. Verder worden er vijf stenen gelegd voor de familie De Vries aan de Tuinbouwstraat 15 en twee stenen voor de familie Zwerver aan de Lombok 1.

De ceremonies beginnen op beide dagen om 09:00 uur en zijn open voor iedereen die deze bijzondere herdenkingen wil bijwonen. Na het plaatsen van de stenen en één minuut stilte volgt een korte levensbeschrijving van de personen die met de stenen worden herdacht. De steenlegging start maandag aan de Tuinbouwstraat 15 in Winsum. Een dag later begint het programma aan de Molenstraat 8 in Eenrum. Om 13.00 uur is de eerste steenlegging in Uithuizen, aan de Schoolstraat 32.