Molen De Ster, een schilderij en een tragisch oorlogsverhaal

WINSUM - Bij korenmolen De Ster in Winsum heeft onlangs een bijzondere overdracht plaatsgevonden. De familie Muller, woonachtig in Zuid-Afrika, bracht een historisch olieverfschilderij officieel terug naar de plek waar het ooit is ontstaan. Het doek zou afkomstig zijn van een Joodse onderduiker die tijdens de Tweede Wereldoorlog in koren- en pelmolen De Ster had gezeten. Dit onderduikverhaal was binnen de stichting onbekend en ook navraag bij de Historische Vereniging Winsum-Obergum leverde aanvankelijk geen bevestiging op. Bij de familie die contact opnam, ging het verhaal dat de onderduiker het schilderij had geschonken. Dit uit dankbaarheid voor zijn verblijf op de molen. Om te achterhalen hoe de geschiedenis werkelijk in elkaar stak, was er slechts één tastbaar aanknopingspunt en wel de moeilijk leesbare signatuur rechtsonder op het doek.

door Aad van der Drift 

In een vergulde lijst toont het olieverfdoek koren- en pelmolen De Ster in Winsum, vanaf het molenerf. De stenen onderbouw en de houten stelling tekenen zich op het doek af tegen een Hollandse wolkenlucht, met  bomen in herfsttooi. Aan de linkerzijde staat de rode bakstenen muur en het zadeldak van de voormalige molenaarswoning met bijbehorende schuren. Op de voorgrond vormt een lage stenen muur de overgang naar de bestrating. Rechtsonder op het doek de eerder genoemde slecht leesbare signatuur in lichte verf.

De geschiedenis van het doek begint bij de molenaarsfamilie Biewenga, die tussen 1897 en 1937 eigenaar was van De Ster. Binnen deze familie werd het schilderij jarenlang gekoesterd. Volgens de overlevering was het werk vervaardigd door een Joodse man die bescherming vond bij de molenaarsfamilie op of nabij de molen. In eerste instantie nam men aan dat het werk geschilderd was door de Joodse kleinveehandelaar Izack Jonathan van Berg. Van Berg werd in 1885 in Winsum geboren en groeide op in een gezin met zeven kinderen. In 1922 trouwde hij met Johanna van Gelder uit Groningen, met wie hij een dochter kreeg. Het gezin woonde aan de Havenstraat 16, maar in 1931 strandde het huwelijk. De vrouw, Johanna, verhuisde met haar zesjarige dochter naar Groningen waar ze drie jaar later overleed. Het jonge meisje werd door de familie opgevangen. Izack bleef na de scheiding in Winsum achter en ging in de kost bij caféhouder Havenga in de Havenstraat.

Auschwitz 

Na de inval door de Duitsers kreeg Van Berg al spoedig te maken met het nieuwe bewind. In oktober 1940 kwam er al een beroepsverbod, waardoor hij zijn inkomsten verloor. Zijn kostbaas, die lid was van de NSB, zette hem vervolgens ook nog eens op straat. Van Berg vond daarna onderdak in een pension aan de Molenstraat, direct tegenover molen De Ster. Een vage bron wijst erop dat hij zich in die periode geregeld in en rond de molen ophield. Het zou kunnen uit verveling, maar ook om aan arrestatie te ontkomen. Toen pensions vanaf september 1941 verboden werden voor Joden, werd hij gedwongen te verhuizen naar het adres van Jozef Garson in de Nieuwstraat. In juli 1942 werd de toen 57-jarige Van Berg weggevoerd naar een werkkamp. Zijn werkkamp werd in de nacht van 2 op 3 oktober 1942 ontruimd. Samen met nog 5000 anderen werd Izack die nacht overgebracht naar doorgangskamp Westerbork. Twee weken later volgde het transport naar Auschwitz, waar hij direct na aankomst werd vermoord in de gaskamer. Zijn officiële overlijdensdatum werd dan ook vastgesteld op 22 oktober 1942.

Binnen de kring rond de molenaarsfamilie bleef het schilderij van De Ster ondertussen bewaard. Pieter Muller, een kleinzoon van molenaar Pieter Biewenga, trouwde met diens nicht Jeltje Biewenga. In 1972 emigreerde het echtpaar Muller vanuit Kollum per schip naar Zuid-Afrika, waar Pieter een juwelierszaak in Pretoria begon. Het schilderij reisde mee en kreeg ruim vijftig jaar lang een vaste plek in de huiskamer van het gezin. In 2026 nam familie Muller het initiatief om het werk terug te brengen naar de plek waar het vandaan kwam. Op vrijdag 4 september reisden een aantal naar Nederland en droegen het schilderij officieel over aan Molenstichting Winsum. 

Onderzoek

Na de overdracht startte het onderzoek naar de ware toedracht en de maker van het schilderij. De vage signatuur rechtsonder werd vergeleken met handtekeningen van kunstenaars uit de regio. Dat spoor leidde naar de Friese kunstschilder Sjoerd Huizinga (1898-1972), die destijds deel uitmaakte van het kunstenaarscollectief Yn ‘e Line. Daarna kwam Tjeerd Meijer van galerie LYTS in beeld, bezitter van twee werken van Huizinga. Hij bezit ook een doek met de titel Molen van Haren. Volgens Meijer toont dat schilderij dezelfde molen als het werk in bezit van de stichting. Aan de hand van digitale foto’s wilde hij geen definitief oordeel vellen. Wel adviseerde hij om contact op te nemen met Museum Drachten. Conservator Annemieke Keizer-Sloff van Museum Drachten raadpleegde vervolgens galeriehouder Jan Reinder Adema uit Damwoude, die geldt als kenner van het oeuvre en de nalatenschap van Huizinga. Hoewel de conservator opmerkte dat de toets op het eerste gezicht afwijkt van het bekendere werk van Huizinga, verduidelijkte Adema dat het een vroeg werk betreft, geschilderd in een periode waarin Huizinga nog niet zo’n losse verftoets hanteerde als in zijn latere jaren. Aangezien de signatuur overeenkomt met andere vroege handtekeningen van zijn hand, stelde hij vast dat het om een authentiek schilderij van Sjoerd Huizinga gaat. Het schilderij is dus niet gemaakt door de ondergedoken kleinveehandelaar, maar door de Friese schilder Sjoerd Huizinga. Hoe Izack van Berg precies aan het schilderij is gekomen blijft een raadsel, maar dat het doek verweven is met zijn verblijf bij molen De Ster en de familie Biewenga staat vast.